Jules Michelet rozpoczął swoje wykłady o historii Anglii słowami „Anglia jest wyspą”, podkreślając kluczowe geograficzne cechy kraju. Gdyby prof. Maciej Janowski chciał uchwycić esencję Karpat w podobny sposób, mógłby zacząć od prostego stwierdzenia, że „Karpaty są górami”. W swojej książce „Karpaty. Opowieść o pewnych górach” Janowski badawczo i z pasją zgłębia wpływ geograficznej unikalności Karpat na losy ich mieszkańców. Autor, będący dyrektorem Instytutu Historii PAN, przybliża czytelnikom piękno i złożoność tego górskiego półksiężyca, który, jak pisze, ukształtował jego własne podejście do spędzania wakacji.
Książka Janowskiego wpisuje się w nurt historiografii, który zyskał rozpoznawalność dzięki Fernandowi Braudelowi, autorowi „Morza Śródziemnego i świata śródziemnomorskiego w epoce Filipa II”. Braudel skupiał się na badaniu cywilizacji z uwzględnieniem czynników geograficznych i klimatycznych. Podobnie Janowski przygląda się specyficznemu klimatowi i formacjom geologicznym Karpat, które determinowały rozwój społeczności tych ziem. Książka ta stanowi swoisty hołd dla teorii Braudela i jego metody rozumienia historii jako całościowego fenomenu obejmującego zarówno przyrodę, jak i człowieka.
Głównym przesłaniem dzieła Janowskiego jest pojęcie „górskości” – unikalnych warunków fizycznych, które od wieków kształtowały życie w Karpatach. Z tego powodu uwagę zwracają takie zjawiska jak rozwój pasterstwa, dominacja lasów, a także mniejsza intensywność pańszczyzny i większa autonomia społeczna. Istnieje tu paradoks między izolacją a przemieszczaniem się, co odzwierciedla bogata mieszanka języków i religii regionu.
Książka Janowskiego jest nie tylko geograficznym słownikiem Karpat, ale również narracją, która opowiada o ich roli w historii Europy Środkowej. Autor ukazuje, jak Karpaty były świadkiem migracji wielkich grup ludności – słowiańskich, węgierskich, wołoskich i niemieckich – a także jak stawały się celem zainteresowania urzędników, geologów, turystów i romantyków w XIX i XX wieku. Rozkwit kolei żelaznej, rozwój turystyki górskiej czy wymiana kulturowa zderzają się tu z brutalną rzeczywistością I wojny światowej i konfliktami XX wieku.
Dzięki ogromnej ilości źródeł, w tym tych w mniej popularnych językach jak rumuński czy węgierski, Janowski kreśli rozległe linie rozwojowe jednoczące losy Karpat od starożytności do współczesności. Zdolność do ukazania zarówno wielkich trendów, jak i subtelnych detali kulturowych stanowi o wartości tej ambitnej książki, porównywanej przez ekspertów do „Dunaju” Claudio Magrisa. Janowski wskazuje, że mimo współczesnych granic, środowisko górskie nadal wywiera głęboki wpływ na życie ludzi w Karpatach, łącząc szeroki wachlarz kultur i narodów w jeden wspólnotowy krajobraz historyczny.
Dodaj komentarz