Budżet obywatelski, choć miał być narzędziem wzmacniającym lokalną demokrację i aktywizującym mieszkańców, w praktyce ujawnia poważne problemy. Po kilku latach obowiązkowego stosowania w miastach na prawach powiatu, mechanizm ten bardziej przypomina plebiscyty popularności niż narzędzie zrównoważonego rozwoju. Popularne projekty zdobywają przewagę, a rosnące koszty ich utrzymania stają się ciężarem dla samorządów.
Nowelizacja ustawy o samorządzie gminnym z 2018 roku, wprowadzająca obowiązek wydzielenia minimum 0,5% budżetu na projekty obywatelskie, miała za zadanie zwiększyć partycypację społeczną. Niestety, wymóg ten zatarł granicę między autentycznym zaangażowaniem obywatelskim a biurokratycznym obowiązkiem, zmuszając miasta do sztucznego zwiększania frekwencji i realizacji projektów, które często nie odpowiadają prawdziwym potrzebom mieszkańców.
Problemy pojawiają się także na etapie weryfikacji i głosowania. Ustawodawca umożliwił głosowanie wszystkim „mieszkańcom”, co wprowadziło ogromne wyzwania związane z prawną i logistyczną stroną procesu. Brak rygorystycznej weryfikacji prowadzi do nadużyć, a uproszczone systemy są podatne na zarzuty fałszerstw, co stawia samorządy w trudnej sytuacji.
Najpoważniejszym zarzutem wobec obecnego modelu jest jego plebiscytowy charakter. Projekty wspierane przez dobrze zorganizowane grupy, takie jak szkoły czy kluby sportowe, dominują nad tymi, które są rzeczywiście potrzebne całej społeczności. To powoduje, że infrastruktura finansowana z budżetu obywatelskiego nie zawsze służy wszystkim mieszkańcom w równym stopniu, a korzyści z inwestycji stają się dostępne jedynie dla wybranych.
Na szczęście niektóre miasta wyciągają wnioski z tych wyzwań. Wrocław zreformował swój budżet obywatelski, wprowadzając zasadę ogólnodostępności infrastruktury powstałej na terenach oświatowych. Projekty są dzielone na pule osiedlowe i ogólnomiejskie, co sprzyja realizacji dużych, zielonych przedsięwzięć. W Zielonej Górze magistrat stawia na rygorystyczną ocenę projektów pod kątem kosztów eksploatacji, eliminując pomysły generujące zbyt wysokie koszty długoterminowe.
Zmiany w podejściu do budżetu obywatelskiego są konieczne. Konieczna jest korekta ustawy, która pozwoli miastom elastyczniej zarządzać zasobami i skupić się na naprawdę istotnych inwestycjach. Partycypacja w decyzjach budżetowych powinna opierać się na realnych potrzebach mieszkańców, a nie na bezrefleksyjnym wydatkowaniu publicznych pieniędzy. Przykłady Wrocławia i Zielonej Góry pokazują, że można to osiągnąć, nawet w obecnych ramach prawnych. Jednak do satysfakcjonującego funkcjonowania budżetu obywatelskiego potrzebne są zmiany na poziomie ustawodawczym, które dadzą samorządom więcej swobody w kształtowaniu tego ważnego narzędzia społecznego.
Dodaj komentarz